خانه | شناخت نامه زندگی و آثار | اشعار | مقالات | سخنرانی ها | داستان ها | گفت و گو ها | نامه ها | ترجمه ها | پژوهش ها | مطبوعات | تصاوير و صداها | دفتر نظارت

شعر سفيد و آزاد

 

-           شعر منثور را شما رواج داده‏ايد. به نظر من با اين‏كه در اين ده پانزده سال اخير حداقل سالى صد مجموعه شعر منتشر مى‏شود حتا يك نفر هم نتوانسته در اين قلمرو موفقيتى نسبى كسب كند در حالى كه در همين مدت كسانى كه موزون سروده‏اند به موفقيت‏هائى دست يافته‏اند كه تعدادشان كم نيست. دليل اين امر را كجا بايد جست؟


       - فكر مى‏كنم شما يك خرده غلوّ مى‏كنيد. با وجود اين من نمى‏توانم چشم بسته حكمى بكنم چون حقيقتش اين‏كه به قدر كافى با فضاى شعرى روز آشنائى ندارم. كسانى از اين بابت مرا سرزنش هم كرده‏اند ولى آن‏ها به پاره‏ئى مسائل توجه نمى‏كنند. من فرصت چندانى باقى ندارم و اصلاً دلم نمى‏خواهد يك مشت كار نصفه نيمه‏كاره پشت سر خودم باقى بگذارم. شده است كه ساعت دو و نيم بعد از نصفه شب بيدار شده‏ام نشسته‏ام به كار تا ساعت نه شب بعد. دكتر مى‏گويد دست‏كم ساعتى فقط سه چهار دقيقه بلند شوم دور همين اتاق راه بروم حركتى به دست و پايم بدهم، و نمى‏توانم. پا شدن و سه چهار دقيقه راه رفتن پنج شش دقيقه وقت مى‏گيرد و مجموعش در يك روز كار مى‏شود يك ساعت. در اين صورت وقتى براى كنجكاوى در كار ديگران باقى نمى‏ماند. البته جوان‏ها لطف مى‏كنند و غالباً دفترهاشان را برايم مى‏فرستند. آن‏ها را مى‏بينم ولى ديگر به اين توقع كه بردارم نظرم را براى‏شان بنويسم نمى‏توانم پاسخ بدهم. گيرم اين‏جا در اين فرصت مى‏توانم نظرياتم را به صورت كلى در باب شعر - يعنى «اين» شعر - بگويم:
      
شعر، يا دستاورد آميزش خصلتىِ شاعر با جهان پيرامون او است يا محصول لقاح مصنوعى. در صورت نخست، شعر به طور طبيعى زاده مى‏شود يا سر ريز مى‏كند يا چشمه‏وار مى‏جوشد، و در صورت دوم يا از طريق رستم‏زائى(سزارين) به دنيا آورده مى‏شود يا با سطل و تلمبه بايد از ته چاه بيرونش كشيد.
      
شعر گروه اول همه خصوصيات مورد نيازش را در خود جمع دارد. اما شعر دسته دوم محتاج بزك و دوزك و رعايت‏هاى مختلف است تا پا بگيرد يعنى مورد قبول واقع بشود تا بپذيرند و به‏اش محبت كنند. مثلاً بايد وزنى به‏اش بدهند و برايش قافيه‏هائى جور كنند و آلنگ و دولنگى به‏اش بياويزند و در روابط قاموسى كلمات يا قواعد دستورى دخالت‏هاى نابجا كنند. جوانى به خود مى‏باليد كه براى نخستين بار تركيب وصفى «جاده سنگناك» را به كار برده است (كه از قضا ادعايش نابجا بود زيرا آن را منوچهرى يا فرخى به كار برده). هرچه خواستم به او حالى كنم كه «نوآورى» در زبان اگر بدون شناخت قواعد انجام گيرد حاصلش «ويرانگرى» است، مرغش يك پا داشت. به او گفتم اين تركيب نادرست است چون پسوند «ناك» فقط با اسم‏معنى مى‏آيد، مثل دردناك و خشمناك و وهمناك و سوزناك و اندوهناك و شرمناك و خطرناك. البته فرهنگ‏ها تركيبات ديگرى از قبيل گِلناك و ابرناك و حتا بادام‏ناك و بچه‏ناك و خال‏ناك و خيارناك را هم ضبط كرده‏اند كه شاهد مثال‏هاى‏شان بايد ابياتى باشد از اين و آن، يعنى اين صفات را به اقتضاى وزن و بيشتر قافيه ساخته‏اند و اگر هم در متنى به‏جز نظم آمده باشد به استناد آن ابيات آورده‏اند:
 
 
                  
بسا شوره زمين، كز آبناكى‏
                  
دهان تشنگان را كرد خاكى.
]                                             
نظامى‏[


 
كه حضرتش زيربار نمى‏رفت و با سماجت تكرار مى‏كرد كه اين محافظه‏كارى‏ها رابايد به سود گسترش زبان به دور انداخت!
      
شعر گروه اول با هنرهاى ديگر فرزند و ميراث‏خوار مشترك يك خانواده است. گرچه شعر چيزى سواى نقاشى و موسيقى و تئاتر و رقص و معمارى است، شاعر نبايد در بهره جستن از ويژگى‏هاى قابل استفاده هر يك از آن هنرها در شعر خود تعلل كند. منظور به هيچ وجه اين نيست كه شاعرى مستلزم حرفه‏ئى بودن در مجموع هنرهاى ديگر است، بل‏كه مى‏خواهم بگويم آشنائى با دقايق هنرهاى مختلف به ميدان ديد هنرمند وسعتى مى‏بخشد كه حصول آن جز از همين راه ميسر نيست. نقاشى را در نظر بگيريد كه از درك شعر عاجز است يا به شعر و موسيقى توجهى ندارد. يك آهنگ‏ساز چه‏طور تشخيص مى‏دهد كه درست همين‏جا - در غلغله توفانى كه با سازهاى گوناگون به راه انداخته - با ايجاد يك سكوت كوتاه نامنتظر و آوردن يك نوت سفيد فلوت، كمپوزيسيون را به معجزه تبديل خواهد كرد؟ درحقيقت، شگرد اين آهنگساز با شگرد نقاشى كه درست در اين نقطه از پرده‏اش نيازمند لكه‏ئى از فلان يا بهمان رنگ خاص است و لاجرم تمهيدى مى‏كند تا آن لكه رنگ منطق ويژه‏اش را به دست آرد چه تفاوتى مى‏تواند داشته باشد؟ آيا نمى‏توان در شعر از درخت همان نتيجه‏ئى را به دست آورد كه نقاش با استفاده از رنگ سبز در نقطه مشخصى از پرده خود به دست مى‏آورد؟
      
شعرى با اين سطر آغاز مى‏شود:
                  
نغمه‏هاى دراز ساز خزان ...
      
گوشى كه آشنائى با موسيقى حساسش كرده باشد خود به خود جاى خالى يك حرف ز را درست در چهار هجاى ابتداى سطر متوجه مى‏شود و با آوردن كلمه مناسب ديگرى (به جاى نغمه‏هاى) ارزش صوتى‏اش را بيشتر مى‏كند. البته اين مثال خيلى سطحى و - چه جور بگويم - شايد بشود گفت يك ويرايش پيش پا افتاده كلامى و حتا بسيار مصنوعى و سخت بى نمك است. اما موضوع فراتر از اين‏ها است. يك شعر، سطراسطر، با همين تمهيدات پيش مى‏رود تا كليتى يكپارچه به دست آورد. در شخص من كاركرد اين عوامل كم و بيش ذهنى شده است.
      
شاعر جلو كاغذش درست وضع نقاش را دارد جلو بومش. تعادل در تركيب‏بندى پرده نقاشى از حساس‏ترين مباحث اين هنر است. اگر در اين گوشه پرده لكه زردى به كار رفته اين لكه بايد با كل اثر در تعادل محض باشد. حتا اگر قصد نقاش نشان دادن فقدان تعادل باشد هم باز اصل تعادل به جاى خود باقى مى‏ماند. يعنى نقاش نمى‏تواند در نظر نگرفتن يك اصل مهم را به حساب القاء موضوع كارش بگذارد. در شعر هم درست مثل نقاشى اين موضوع در تمام ابعادش مطرح است.


       - تعادل در تمام ابعادش ...
       - بله. واضح است: كلمه بو دارد، رنگ دارد، طعم دارد، بار ويژه دارد، سخت يا نرم است، سرد است يا گرم، ترشرو است يا مهربان، ابله است يا فرزانه، بزدل است يا شجاع، بى عار و درد است يا جدى و مسؤول، نجوا را بهتر منعكس مى‏كند يا فرياد را. از اين‏ها كه بگذريم موضوع همخونى و همخانوادگى‏شان پيش مى‏آيد و الفت‏شان با هم يا نفرت‏شان از هم. بگذاريد از اين نظرگاه به شعر موسوم به كويرى كه قبلاً هم در بحث راجع به قافيه ازش صحبتى به ميان آمد نگاهى بكنيم:
 
 
 
                  
نيميش آتش و نيمى اشك‏
                  
مى‏زند زار
                            
زنى‏
                  
بر گهواره خالى‏
 
                           
گُلم واى!
 
 
                  
در اتاقى كه در آن‏
                                
مردى هرگز
                  
عريان نكرده حسرت جانش را
                  
بر پينه‏هاى كهنه نِهالى‏
 
                           
گُلم واى‏
                           
گُلم!
 
                  
در قلعه نيمه ويران‏
                  
به بيراهه ريگ‏
                  
رقصان در هرم سراب‏
                           
به بيخيالى.
 
                           
گُلم واى‏
                           
گُلم واى‏
                           
گُلم!


       سخن زنى عقيم در ميان است. زنى كه وجودش نيمى آتش حسرت است و نيمى اشك محروميت، و دارد در اتاقى بر گهواره خالى به‏زارى گريه مى‏كند. تنها شيئى كه در اتاق مورد توجه قرار گرفته تشكچه كهنه‏ئى است كه زن مى‏توانسته بر آن بار بردارد. اتاق در قلعه‏ئى است كه دارد ويران مى‏شود، و قلعه در جائى بى نشان در كوير واقع شده. تمامى عناصر باهم در ارتباط كنائى تنگاتنگى قرار دارد. خود كوير چيزى عقيم است و قلعه واقع در آن در شرف نابودى است. كل شعر (كه بد نيست به فرم سينمائى‏اش هم اشاره‏ئى بكنم) مدام در حالت پس نشستن است. يك دستگاه فيلمبردارى را مجسم كنيد كه از نماى درشت زن عقب مى‏كشد تا تمام اتاق رانشان دهد و پس پس از اتاق خارج مى‏شود تا محل اتاق را در قلعه رو به ويرانى مشخص كند و آن‏قدر به اين حركت قهقرائى ادامه مى‏دهد كه امواج سراب جلو ديد را بگيرد و قلعه را از نظر نهان كند تا جز شيون حسرت زن چيزى باقى نماند. نازائى زن و ويرانى قلعه و پيروزى كوير ... همه عناصر اين شعر از زندگى عقب نشينى مى‏كند.
      
اين برداشت خود من است از اين شعر. و جالب است كه همين‏جا برداشت ديگرى از آن را هم عنوان كنم:
 
دوستى در اين مورد يادداشتى به من نوشت كه عيناً مى‏آورم:
 «
آيا شما مطمئنيد كه زن شعر كويرى عقيم است؟
 
اگر بخش دوم شعر نمى‏بود خواننده مى‏توانست بپذيرد كه اين زن مادرى است بچه مرده، اما اين بخش دردى به مراتب عميق‏تر را فرياد مى‏كند: اين زن عقيم نيست(وگرنه با آن درد كنار مى‏آمد). اين زن بى جفت است و آتش سطر اول شعر آتش حسرت او است.
      
به عقيده من شما با اين شرح لطمه‏ئى نابخشودنى به شعر زده‏ايد.»
 
يادداشت او مرا متقاعد كرد. مى‏بينيد يك دقت ظاهراً كوچك چه‏قدر مى‏تواند كارساز باشد؟
 
    -
اين‏جا موضوع جالبى اتفاق افتاده. يعنى شما كه آفريننده شعر هستيد خودتان متوجه نبوده‏ايد چه نوشته‏ايد؟
    - لزوماً نه. اجازه بدهيد يك كلمه خارجى به كار ببرم: من موقع نوشتن شعر فقط به صورت يك «مديوم» عمل مى‏كنم. مثل نامه‏رسانى كه واسطه رساندن نامه شما به من است و نمى‏داند مطلب آن چيست. موضوع پيچيده‏ئى است كه پيش از اين هم درباره‏اش چيزهائى گفتم. در اين صورت طبيعى است كه من هم با آن به صورت يك خواننده برخورد كنم نه به عنوان صاحبكار. و بگذاريد عرض كنم كه دوستان معتقدند من بدترين شارح شعرهاى خودم هستم و اين را جدى مى‏گويند.


       -
يادم مى‏آيد در سال سى و هفت يا سى و هشت در گفت و گوئى گفته بوديد به سود شعر است كه از تقيد به وزن دست بردارد. متأسفانه به عقيده من چنين نشد. امروز كسانى كه به شيوه شما مى‏نويسند ده‏ها برابر شاعرانى هستند كه به عروض نيمائى معتقدند، در حالى كه توفيق‏شان ده‏ها برابر از اين دسته كمتر است. تقريباً مى‏شود گفت اكثريت با كسانى است كه راه شما را پذيرفته‏اند ولى پيشگوئى شما معكوس از آب درآمده.
        - من به خودم حق قضاوت نمى‏دهم چون همه شعرها را كه نخوانده‏ام. با وجود اين اگر حق با شما باشد مى‏توان براى اين شكست احتمالى دلايلى آورد. يك دليل عمده اين است كه سرودن شعر سفيد بسيار آسان به نظر مى‏آيد چون نيازى به اين كوشش ندارد كه مطلب را آن‏قدر پس و پيش و كوتاه و بلند كنى تا در فلان يا بهمان وزن عروضى بگنجد. پس به قول معروف: بزن بريم خدا بزرگ است!
      
ديگر اين‏كه جوانان نوقلم حاضر نيستند قبول كنند كه زبان نمى‏دانند. فكر مى‏كنند چون زبان محيطشان فارسى است و مثل بلبل فارسى اختلاط مى‏كنند پس از اين لحاظ گرفتار مشكلى نيستند. - اما دليل عمده‏ترش اين است‏ كه غالباً از شعر تصور درستى ندارند. انگار استنباط نهائى بسيارى از جوان‏ها اين است كه شعر يعنى سخنى كه دريافتش غير ممكن باشد:
                   
شطرنج ماه را
                              
در كشتزار
                   
اسبى سفيد پى مى‏شود.
      
از ديوار ديگران هم مى‏توانى بالا بروى. حتا اگر طرف غولى باشد به عظمت لوركا. رفقا مواظبند، گزمه و شحنه و عسسى هم در كار نيست:
                   
مى‏خواهمش ببينم‏
                   
او را كه خفته است‏
                   
در حجله‏زار تابوتش‏
                   
با پنج زخم عريان در سينه.
      
لوركا گفته «نمى‏خواهم ببينمش» ما مى‏فرمائيم «مى‏خواهمش ببينم». مرده او «سه زخم بر سينه» دارد ما دو تا به‏اش اضافه مى‏كنيم. «حجله‏زار» هم كه ... پس يكهو آب پاكى را رو دست‏مان بريزيد بگوئيد شاعر حق ندارد زبان را گسترش بدهد!
      
نه. بدون شك منظور من اين نبود كه وزن عروضى را حذف كنيم تا همه بتوانند هذيان بگويند. منتها جاى تأسف است كه چيزهاى قلابى بى ارزش چاپ مى‏شود و شعرهاى خوب و حتا بسيار خوب، نه. - از شهرستان‏ها دفترهاى شعرى براى من مى‏فرستند كه ميان آن‏ها آثار درخشانى هست. قضاوت‏مان فقط روى آنچه چاپ مى‏شود نبايد باشد. من يقين دارم در شعر سپيد شاعر موفق كم نيست. منتها كسانى كه براى امضا مرتكب بعض چيزها مى‏شوند عجله دارند و آن‏ها نه. شاعران جوانِ زيادى پيش من مى‏آيند. با اين‏كه وقتم كم است گفت و شنود با آن‏ها را ترجيح مى‏دهم. بعض‏شان فوق‏العاده‏اند. چندى پيش خانمى كه همراه عده‏ئى آمده بود پيش از رفتن شعرى از خود خواند كه عمق و زبانش در يك كلمه «حيرت‏انگيز» بود. جوانى‏ از رشت دفتر قطورى آورد كه در كمال تأسف فقط فرصت كردم شعرهاى كوتاهش را بخوانم، چون يك  قلم مشترى شعر بلند نيستم. مى‏گويم در كمال تأسف، چون كوتاه‏هاش واقعاً درخشان بود. آشنائى با اين شاعران قضاوت سابق مرا به كلى عوض كرده است، حتا در مواردى اين عقيده‏ام را كه در شعر نمى‏توان تجربه‏ها را به ديگران منتقل كرد و هركسى بايد خودش دست به تجربه بزند. آن عده كه جوهر شعر در كارشان موج مى‏زند همه تجربه‏ها را به شتاب جذب مى‏كنند و مى‏گذرند. آن‏ها مى‏آيند مى‏نشينند مى‏پرسند حرف مى‏زنند و هزار جور كنجكاوى مى‏كنند. برخى از اين كنجكاوى‏ها نشانه چنان حدت ذهنى است كه پرسش شونده را به احساس مسئوليتى باور نكردنى گرفتار مى‏كند. بيشتر دسته جمعى مى‏آيند و شايد اغلب با اين پيشداورى كه با موجود گوشت‏تلخى مواجه خواهند شد اما در همان دقايق اول نظرشان عوض مى‏شود بى اين‏كه متوجه باشند حضورشان مانند بهارى است كه هر چوب خشكيده‏ئى را به جوانه زدن وامى‏دارد. گاه ديدارشان ساعت‏ها طول مى‏كشد ولى من با آن‏ها نه فقط احساس خستگى نمى‏كنم بل‏كه جوانيم را به‏ام برمى‏گردانند. جوانى و اميدم را. اين‏ها مشت نمونه خروارند و بارزترين مشخصه‏شان استقلال و جدى گرفتن و گريز از ابتذال و تقليد است. اين نكته بسيار مهمى است. مى‏توانيم از الف تا ياى هر چيزى را بياموزيم، اما اگر همين‏جا بايستيم به تكرار الف تا يا اكتفا كنيم و دل‏مان به همين خوش باشد كه آن را به تعدادى ديگر هم آموخته‏ايم دنياى پيرامون‏مان را از حركت بازداشته‏ايم. اين همان بلائى است كه موسيقى ما به سرش آمده. هركه رفته نواختن چند تا رديف موجود را ياد گرفته و، خلاص! - خودت به اين‏ها چى افزودى؟ - هيچ. دلش خوش است كه تار را پيش فلان استاد معروف ياد گرفته و شاگرد مكتب او است. - خب، خودت كى اوستا مى‏شوى؟ - اختيار داريد، من بيست تا شاگرد دارم. - چى يادشان مى‏دهى؟ - افتخارم در اين است كه هرچه بلدم از ياد دادنش به آن‏ها مضايقه نمى‏كنم! ... و بفرمائيد سياحت كنيد!
      
من شعر را از نيما آموختم. اگر به همان كه او به من آموخت اكتفا مى‏كردم و مثلاً به سطح او هم مى‏رسيدم فوقش شما امروز دو تا نيما مى‏داشتيد. خب، نيما كه حرفش را زده كارش را كرده بود. مقلدش ديگر چه داشت بگويد؟ اين ديگر غزل نيست كه بشود مضمون خواجو را گرفت از او پيش افتاد و حافظ شد. در شعر اين روزگار، تقليد خوب و بد معنى ندارد.


 
 بالاي صفحه | چاپ | تماس

کلیه حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به دفتر نظارت بر حفظ و نشر آثار احمد شاملو می باشد.
استفاده از مطالب با ذکر نشاني سايت بلامانع است
.